Zamiast powtarzać w kółko, że Vincent van Gogh był „szalonym geniuszem”, lepiej przyjrzeć się konkretnym faktom z jego życia, które faktycznie coś wyjaśniają. Dzięki temu obraz artysty przestaje być legendą z memów, a staje się historią człowieka z krwi i kości, którego można lepiej zrozumieć, podróżując jego śladami po Europie. Van Gogh malował z obsesyjną intensywnością, żył skrajnie skromnie, a za życia sprzedał najpewniej tylko jeden obraz. Jednocześnie pozostawił po sobie setki listów, które są dziś przewodnikiem po jego myśleniu, emocjach i miejscach, w których tworzył. To z nich i z zachowanych relacji można wyciągnąć najciekawsze smaczki – zarówno dla miłośników sztuki, jak i dla osób planujących wyjazdy szlakami van Gogha.
Vincent van Gogh – nieudany pastor, który został malarzem
Vincent nie był „od zawsze artystą”. Zanim w ogóle porzucił myśl o religii, pracował w domu aukcyjnym Goupil & Cie w Hadze, Londynie i Paryżu. Miał więc bardzo bliski kontakt z rynkiem sztuki, ale w tym czasie niespecjalnie go to cieszyło – bardziej męczyła go handlowa strona zawodu niż inspirowała sztuka.
Później pojawił się etap bardzo poważnego zwrotu w stronę religii. Van Gogh próbował zostać pastorem, a następnie misjonarzem w górniczym regionie Borinage w Belgii. Tam mieszkał w warunkach tak ascetycznych, że przełożeni uznali to za przesadę – Vincent oddawał swoje rzeczy biednym, żył skromniej niż górnicy. Paradoksalnie to właśnie w Borinage nastąpił przełom: zamiast kazań zaczęły powstawać pierwsze poważniejsze rysunki i szkice.
Moment decyzji o całkowitym poświęceniu się sztuce przyszedł stosunkowo późno. Miał już około 27 lat, gdy postanowił, że będzie malarzem. Jak na tamte czasy był to wiek raczej późny na „start”, ale intensywność, z jaką potem pracował, nadrabiała wszystkie stracone lata.
Relacja z Theo – bez niego van Gogh najpewniej by nie malował
Trudno mówić o Vincencie, nie wspominając o jego bracie. Theo van Gogh był handlarzem dzieł sztuki i tak naprawdę przez większość życia utrzymywał Vincenta. Opłacał mieszkania, farby, płótna, jedzenie. W zamian dostawał w zasadzie wszystko, co Vincent malował – z dzisiejszej perspektywy była to najciekawsza „inwestycja długoterminowa” w historii sztuki.
Zachowało się ponad 650 listów Vincenta do Theo, które są jednocześnie pamiętnikiem, dziennikiem podróży i zapisem procesu twórczego. Co charakterystyczne, ton tych listów często jest pełen samoanalizy, ale też bardzo praktycznych opisów: jaką farbę udało się kupić, jakie światło jest w Arles, ile kosztuje wynajem pokoju.
Najważniejsza ciekawostka: bez finansowego i emocjonalnego wsparcia Theo van Gogh prawdopodobnie nie byłby w stanie tworzyć w takim tempie. Ten „niewidoczny” brat jest jedną z kluczowych postaci w historii sztuki, choć sam niczego nie namalował.
Szlakiem van Gogha – od Holandii po Prowansję
Dla osób podróżujących śladami artysty kluczowe są trzy kraje: Holandia, Francja i Belgia. Każdy z nich odpowiada za inny etap jego życia i stylu.
Holenderskie początki – ciemne obrazy i życie na wsi
Holenderski okres to m.in. Nuenen, gdzie powstał obraz „Jedzący kartofle”. W porównaniu z późniejszymi, słonecznymi płótnami, te z Nuenen są ciężkie, ciemne, ziemiste. Dominują brązy, zielenie, przygaszone szarości. W samym Nuenen dziś można zobaczyć m.in. rekonstrukcje związane z jego życiem, odwiedzić van Gogh Village Museum i przejść się szlakiem tablic z reprodukcjami.
Holenderski okres jest często pomijany przez turystów, którzy od razu celują w Paryż czy Arles. Tymczasem to tam widać początki obsesji Vincenta na punkcie ludzi pracy, wiejskiego życia i zwykłych przedmiotów: butów, krzeseł, naczyń. Bez tego etapu nie byłoby późniejszych, bardziej ekspresyjnych obrazów.
Paryż – eksplozja koloru i zetknięcie z impresjonistami
W Paryżu (1886–1888) Vincent zamieszkał z Theo w dzielnicy Montmartre. To tu zobaczył prace impresjonistów i postimpresjonistów: Toulouse-Lautreca, Gauguina, Seurata. W praktyce oznaczało to jedno – natychmiastową zmianę palety barw. Dotychczasowe brązy i szarości zaczęły ustępować żółciom, błękitom, czerwieniom.
W Paryżu ważne były też kontakty towarzyskie. Vincent poznał innych malarzy, zaczął eksperymentować z pointylizmem i jaśniejszymi, żywszymi kolorami. Dla współczesnego podróżnika Montmartre to dziś przede wszystkim turystyczne kawiarnie, ale z perspektywy van Gogha był to intensywny eksperyment wizualny, który na stałe zmienił jego styl.
Arles – żółty dom, słońce i „fabryka obrazów”
Prawdziwa „legenda” van Gogha zaczyna się tak naprawdę w Arles, na południu Francji. To tam artysta przeniósł się w 1888 roku, uciekając z zatłoczonego Paryża. Marzył o stworzeniu „kolonii artystów” – miejsca, gdzie malarze pracują razem, wymieniają się pomysłami i żyją w przyjaźni. Symbolicznym centrum tego marzenia miał być Żółty Dom.
Okolice Arles do dziś można zwiedzać z reprodukcjami obrazów w ręku. Pola z „Siewcy”, most Langlois, widoki z „Sypialni w Arles” – to wszystko da się przełożyć na konkretne lokalizacje. Choć sam Żółty Dom został zniszczony w czasie II wojny światowej, miejsce, gdzie stał, jest oznaczone i chętnie odwiedzane.
Eksperyment z Gauguinem i narastające napięcie
Do Arles przyjechał również Paul Gauguin, z którym Vincent planował bliską współpracę. Przez niecałe dwa miesiące mieszkali razem, malowali, dyskutowali. W teorii miała to być idealna artystyczna komuna, w praktyce – narastał konflikt charakterów. Gauguin był bardziej zdystansowany, chłodny, dominujący; Vincent – wrażliwy, impulsywny, bardzo emocjonalny.
To właśnie w Arles doszło do słynnego incydentu z uchem. Najczęściej przytaczana wersja mówi, że po ostrej kłótni z Gauguinem Vincent w stanie załamania odciął sobie fragment lewego ucha i zaniósł go do pobliskiego domu publicznego. Dokładne szczegóły wciąż są przedmiotem sporów historyków, ale rezultat jest znany: pobyt w szpitalu w Arles, zszokowana lokalna społeczność i początek dłuższej historii problemów psychicznych.
Mit „szalonego artysty” a rzeczywistość choroby
Wokół zdrowia psychicznego van Gogha narosło wiele legend. Padały różne diagnozy – od padaczki skroniowej, przez zaburzenia dwubiegunowe, po zatrucie ołowiem z farb. W jego listach i relacjach świadków powtarzają się okresy względnej stabilności przerywane załamaniami, omamami, epizodami utraty kontaktu z rzeczywistością.
W 1889 roku Vincent dobrowolnie zgłosił się do szpitala psychiatrycznego w Saint-Rémy-de-Provence. Co istotne – okres pobytu w zakładzie nie oznaczał przerwy w pracy, wręcz przeciwnie. To właśnie tam powstało jedno z najbardziej znanych płócien w historii: „Gwiaździsta noc”. Widok z okna pokoju, w którym mieszkał, stał się inspiracją do obrazu, który dziś jest ikoną popkultury.
Takie „romantyzowanie” choroby – przedstawianie jej jako źródła geniuszu – spłyca temat. Vincent malował intensywnie pomimo problemów, nie „dzięki nim”. Okresy choroby częściej go paraliżowały, niż pomagały w twórczości.
Pieniądze, które nie przyszły na czas
Jedna z najbardziej powtarzanych informacji: za życia sprzedał tylko jeden obraz. Chodzi prawdopodobnie o „Czerwoną winnicę” sprzedaną w 1890 roku w Brukseli. Pojawiają się dyskusje, czy nie sprzedał pojedynczych prac wcześniej, ale faktem jest, że nie był artystą komercyjnie docenionym.
Vincent żył bardzo skromnie. Mieszkania często były prowizoryczne, jedzenie – minimalne. Priorytetem były farby i płótna. W listach regularnie pojawiają się dokładne wyliczenia: ile kosztują tubki ulubionych żółci i błękitów, czy starczy na czynsz. Gdy dziś padają astronomiczne kwoty za jego obrazy, zderzenie z tą codzienną biedą jest szczególnie uderzające.
- 1885 – „Jedzący kartofle”: ciężkie, ciemne barwy, holenderska wieś.
- 1888 – „Słoneczniki” i „Sypialnia w Arles”: eksplozja żółci i prostych form.
- 1889 – „Gwiaździsta noc”: Saint-Rémy, szpital psychiatryczny.
- 1890 – pejzaże z Auvers-sur-Oise: gęste pociągnięcia pędzla, niepokój w kompozycji.
Ten krótki timeline pokazuje, jak niewyobrażalnie szybka była ewolucja van Gogha – wszystko zamyka się w zaledwie kilku latach intensywnej pracy. To także ważna wskazówka dla osób podróżujących jego śladami: w ciągu jednego wyjazdu do Francji da się odwiedzić Arles, Saint-Rémy i Auvers, łącząc różne fazy jego twórczości w jedną trasę.
Ostatnie miesiące w Auvers-sur-Oise
W Auvers-sur-Oise, niedaleko Paryża, van Gogh spędził ostatnie miesiące życia pod opieką doktora Gacheta. Miasteczko do dziś wygląda zaskakująco znajomo dla osób znających jego obrazy: kościół, pola, dom doktora – wszystko wciąż tam jest, choć częściowo zmienione przez czas.
Tempo, w jakim wtedy pracował, robi wrażenie: w około 70 dni powstało nawet ponad 70 obrazów oraz wiele rysunków. Widać w nich napięcie, coraz bardziej rozedrganą linię, gęste, niemal nerwowe pociągnięcia pędzla. Motywy są pozornie spokojne – pola, domy, portrety – ale wizualnie pełne niepokoju.
Sprawa śmierci van Gogha w 1890 roku długo wydawała się jasna: samobójstwo strzałem w pierś na polu zbóż. W ostatnich latach pojawiły się hipotezy o możliwym udziale osób trzecich (przypadkowe postrzelenie przez lokalnych chłopców), ale brak rozstrzygających dowodów. Faktem pozostaje, że zmarł w wieku 37 lat, a jego twórczość zmieściła się praktycznie w jednej dekadzie.
Van Gogh dzisiaj – muzealne kolejki i trasy kulturowe
Dzisiejsza obecność van Gogha to nie tylko reprodukcje w sklepach z plakatami. Dla osób zainteresowanych kulturą i podróżami najważniejsze punkty na mapie to:
- Muzeum van Gogha w Amsterdamie – największa kolekcja jego prac, od wczesnych rysunków po późne arcydzieła.
- Muzeum Kröller-Müller w Otterlo – druga co do wielkości kolekcja van Gogha, w otoczeniu parku narodowego Hoge Veluwe.
- Szlaki van Gogha w Nuenen, Arles, Saint-Rémy i Auvers-sur-Oise – połączenie historii sztuki z bardzo konkretnym doświadczeniem miejsca.
Podczas wizyty w tych miejscach warto mieć z tyłu głowy kilka faktów: intensywność, z jaką pracował; realną biedę, w jakiej żył; oraz skromność, z jaką pisał o swoich umiejętnościach. Zamiast opowieści o „szaleńcu z uchem”, wyłania się obraz człowieka, który kurczowo trzymał się malarstwa jako jedynej rzeczy, która nadawała sens jego życiu. I to właśnie sprawia, że jego obrazy nadal tak mocno działają – zarówno w muzeach, jak i w miejscach, gdzie powstawały.